ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

    Όπως στην αρχαιότητα έτσι και στη διάρκεια της βυζαντινής περιόδου, παράλληλα προς τη λόγια, συνεχίζεται η λαϊκή παραγωγή, δηλαδή το δημοτικό τραγούδι, συνδεδεμένο πάντα με τη μουσική και συχνά με το χορό.

    Από την αρχαιότητα και από τα βυζαντινά χρόνια τα δείγματα δημοτικών τραγουδιών που μας διασώθηκαν είναι πολύ λίγα, συνήθως αποσπασματικά, και έφθασαν στα χέρια μας ως παραθέματα σε κείμενα συγγραφέων. Και τούτο, επειδή το ενδιαφέρον για τα δημοτικά τραγούδια και η συστηματική καταγραφή τους αρχίζει στα νεότερα χρόνια και κυρίως με την ανάπτυξη της επιστήμης της Λαογραφίας. Πολλά από τα δημοτικά τραγούδια που δημιουργήθηκαν στη βυζαντινή περίοδο έφτασαν ως τις μέρες μας με την προφορική παράδοση και φυσικά με αναπροσαρμογές, ανάλογα με την εποχή και με τον τόπο. Αλλα πάλι πλάστηκαν σε νεότερα χρόνια πάνω στον τύπο των παλαιότερων.

    Συγκρίνοντας τα παλιότερα δείγματα δημοτικών τραγουδιών με τα νεότερα, διαπιστώνουμε ότι όλα ακολουθούν μερικούς βασικούς κανόνες στην τεχνοτροπία τους και παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά.

    

 Οι κυριότεροι από αυτούς τους κανόνες είναι οι εξής:

1. - Ο λιτός και πυκνός λόγος. Αποφεύγονται δηλαδή οι μακρηγορίες, τα επίθετα είναι ελάχιστα (συνήθως «χαρακτηριστικά») και ο λόγος συγκροτείται κυρίως με ουσιαστικά και ρήματα:

Σαρανταπέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες
γεφύρι -ν- εθεμέλιωναν στης Άρτας το ποτάμι.

2. - Η αρχή της ισομετρίας. Κάθε μετρική ενότητα (ημιστίχιο, στίχος ή δίστιχο) περιέχει ένα ολοκληρωμένο νόημα. Στους στίχους δηλαδή των δημοτικών τραγουδιών αποκλείονται οι διασκελισμοί. Δε θα συναντήσουμε λ.χ. ποτέ στίχους, όπου το νόημα να πηδάει στην επόμενη μετρική ενότητα, σαν κι αυτούς:

Καλότυχοι οι νεκροί που λησμονάνε
την πίκρια της ζωής. Όντας βυθίσει
ο ήλιος και το σούρουπο ακλουθήσει...
(Λ. Μαβίλης, Λήθη)

3. - Η επανάληψη ή ολοκλήρωση του νοήματος του πρώτου ημιστίχιου στο δεύτερο:

Το Μάη επαντρεύτηκε, το Μάη γυναίκα πήρε...
 Να κατακάτσει ο κουρνιαχτός, να σηκωθεί η αντάρα.

4. - Το θέμα των άσκοπων ερωτημάτων:

Μην ο Καλύβας έρχεται, μην ο Λεβεντογιάννης;
Ούδ' ο Καλύβας έρχεται ούδ' ο Λεβεντογιάννης.

5. - Το θέμα του αδυνάτου:

Αν τρέμουν τ' άγρια βουνά, να τρέμει το γεφύρι
Κι αν πέφτουν τα άγρια πουλιά, να πέφτουν οι διαβάτες...

6. - Οι προσωποποιήσεις: Τα βουνά, τα πουλιά, τα δέντρα, τα άλογα κλπ., δηλαδή κάθε έμψυχο ή άψυχο μπορεί να μιλάει και να παίρνει μέρος στη δράση.

  

 Όπως είπαμε παραπάνω, τα δημοτικά τραγούδια είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τη μουσική, είναι αυτό που λέει το όνομά τους, τραγούδια. Παράγονται από λαϊκούς δημιουργούς συγχρόνως με τη μελωδία ή προσαρμόζονται νέοι στίχοι σε μελωδία γνωστή. Καθώς μεταδίδονται με την προφορική παράδοση από τόπο σε τόπο και από γενιά σε γενιά υφίστανται μεταβολές και έτσι δημιουργούνται διαφορετικές μορφές του ίδιου τραγουδιού (παραλλαγές). Είναι επίσης συνδεδεμένα με διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις: εργασίες (εργατικά), πορείες (του δρόμου), χορούς (χορευτικά), συμπόσια (της τάβλας), γάμους (του γάμου, του γαμπρού, της νύφης), αγερμούς παιδιών (κάλαντα), θανάτους (μοιρολόγια) κτλ.

     Φυσικά εμείς εδώ τα μελετούμε μόνο ως «κείμενα» που έχουν καταγραφεί πιστά από διάφορους μελετητές. Μολονότι δημοτικά τραγούδια τραγουδιούνται ακόμη σε πολλά μέρη της πατρίδας μας, εντούτοις η παραγωγή τουςέχει πια σταματήσει, επειδή οι εκφραστικές ανάγκες των ανθρώπων θεραπεύονται από την προσωπική παραγωγή. Τα πιο πρόσφατα θεωρούνται αυτά που έδωσε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος.

    

  Ως προς το περιεχόμενό τους, διαιρούνται στις εξής κατηγορίες:

Α'. - Παραλογές. Είναι πολύστιχα αφηγηματικά τραγούδια που εξιστορούν δραματικές κυρίως περιπέτειες της ζωής, πραγματικές ή φανταστικές (κάποιο περιστατικό, μια παράδοση, ένα μύθο).

Β'.  - Ακριτικά τραγούδια. Όπως και οι παραλογές, είναι από τα παλαιότερα δημοτικά μας τραγούδια. Η αρχή τουςμας οδηγεί στο Βυζάντιο.

Γ΄. - Του Χάροντα - Του Κάτω Κόσμου. Τα δημοτικά τραγούδια που αναφέρονται στο Χάροντα ή στον Κάτω Κόσμο συνδέονται στενά με τα μοιρολόγια, συχνά μάλιστα ταυτίζονται στη χρήση.

Δ΄. - Ιστορικά Τραγούδια. Ιστορικά θεωρούνται τα δημοτικά τραγούδια που έχουν ως θέμα τους ένα συγκεκριμένο γεγονός, εθνικό ή κοινωνικό, συνήθως επικαιρικό και θλιβερό

Ε'. - Κλέφτικα τραγούδια. Τα κλέφτικα τραγούδια αποτελούν τη νεότερη και πιο πλούσια κατηγορία δημοτικών τραγουδιών. Είναι γέννημα της ζωής των κλεφτών και αρματολών την εποχή της τουρκοκρατίας.

Στίλπων Κυριακίδης, Το Δημοτικό Τραγούδι - Συναγωγή Μελετών, Αθήνα, 1978, εκδ. Ερμής, σ. 50 κ.εξ.

ΕΡΓΑΣΙΑ...

Με αφορμή την 5^η ενότητα του βιβλίου της Γλώσσας της Β΄ Γυμνασίου σχετικά με το θέμα της εργασίας – ανεργίας, ας προβληματιστούμε και ας συζητήσουμε για το μεγάλο αυτό θέμα με αφορμή τα δύο βίντεο που ακολουθούν:

Α) Πρόκειται για απόσπασμα από την ταινία του Τσάρλυ Τσάπλιν «Μοντέρνοι Καιροί», (1936):

Αφού παρακολουθήσετε το απόσπασμα , να απαντήσετε στις εξής ερωτήσεις:

1. Το μοντέλο της αυτοματοποιημένης εργασίας επηρεάζει την ποιότητα της εργασιακής καθημερινότητας και την παραγωγή; Για περισσότερες πληροφορίες για την αυτοματοποίηση της εργασίας πατήστε εδώ.

  

2.      Επηρεάζεται η ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων (γιατί και πώς);

3.      Σχολιάστε την σκηνή μέσα στα γρανάζια (από το 4:46’  έως το 5:05).

4. Να προτείνετε έναν δικό σας τίτλο για το απόσπασμα.

Β)  Απασχόληση (El Empleo)

Η ταινία μικρού μήκους του Santiago "Bou" Grasso από την Αργεντινή, περιγράφει χωρίς λόγια αυτό που βλέπουν όλοι στο καθεστώς της εργασιακής ρουτίνας. Άνθρωποι οι οποίοι έχουν αναγκαστεί να εργάζονται τόσο μηχανικά, που στο τέλος δε διαφέρουν και πολύ από τα αντικείμενα. Το animation αυτό υπογραμμίζει με συμβολικό και έντονο τρόπο, πως η διαφορά μεταξύ δουλειάς και δουλείας είναι ίσως μικρότερη από έναν τόνο.

 

Αφού το παρακολουθήσετε , να απαντήσετε στις εξής ερωτήσεις:

1.      Πόσο και με ποιο τρόπο επηρεάζεται η καθημερινότητα των ανθρώπων;

2.      Επηρεάζεται η ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων (γιατί και πώς);

 

Αποχαιρετώντας το 2012!

Τα παιδιά αποχαιρέτησαν το 2012 με έναν μοναδικό τρόπο. Αφού συγκέντρωσαν ρούχα, βιβλία, παιχνίδια, cd, παπούτσια και άλλα αντικείμενα, που όλοι κρατάμε φυλαγμένα στις ντουλάπες και τις αποθήκες, οργάνωσαν ένα ανταλλακτικό – χαριστικό παζάρι. Ο αριθμός των πραγμάτων ξεπέρασε πραγματικά τις αρχικές προσδοκίες! Αυτό όμως που ήταν συγκινητικό, ήταν η ανταπόκριση και συμμετοχή των παιδιών!

Η ιδέα ήταν να μην αφήσουμε τίποτα να πηγαίνει χαμένο, αλλά και να ξεπεράσουμε την νοοτροπία των ψεύτικων αναγκών. Να ανταλλάξουμε μεταξύ μας χρήσιμα αντικείμενα που όλοι έχουμε στις αποθήκες μας  πριν τα φάει ο χρονοσκόρος !

 Η εκδήλωση πλαισιώθηκε από μουσική, χορό και τραγούδι μέσα σε ατμόσφαιρα γιορτινή και χριστουγεννιάτικη. Εξαιρετικό ήταν και το μεγάλο γιορταστικό τραπέζι με γλυκά και φαγητά που προετοιμάστηκαν από τους ίδιους τους μαθητές και τις οικογένειές τους! Η αλήθεια είναι ότι δεν ξέραμε τι να πρωτοδοκιμάσουμε!

 










Ο χώρος της εκδήλωσης στολίστηκε με εργασίες μαθητών για το πώς γιορτάζονται τα Χριστούγεννα και η Πρωτοχρονιά στη Γερμανία, την Αλβανία, τη Μολδαβία, την Ολλανδία και άλλες χώρες!

 









Η αρχή έγινε, ας ελπίσουμε το 2013 να είναι μια χρονιά αγάπης, συνεισφοράς και έμπρακτης αλληλεγγύης…

Στα καμένα

Έλα να πάμε στα καμένα,
στον Υμηττό και στην Αυλώνα,
πουλιά και πεύκα συλλογίσου
ενός καμένου παραδείσου,
δέντρα που ήτανε φαντάσου
και στη σκιά τους ξεκουράσου.

Έλα και πάρε με μαζί σου
στην κυριακάτικη εκδρομή σου,
βγάλε με στο χλωρό κορμί σου,
στις εκβολές του παραδείσου.

Έλα να πάμε στα καμένα,
δε μας χωράει πια το σπίτι,
έρχονται δύσκολες ημέρες
μουτζουρωμένες σαν Δευτέρες,
έρχονται φλόγες απ' τα δάση
και μια φωτιά να μας δικάσει,
μέσα στο πύρινό της χνότο,
από τον έσχατο ως τον πρώτο.

Έλα να βγούμε απ' το σπίτι
ξανά σε δρόμους και πλατείες,
πάρε και τα παιδιά μαζί σου
εδώ, στο χείλος της αβύσσου
κι άφησε μόνη στο τραπέζι
την τηλεόραση να παίζει,
να δείχνει έγχρωμο τον πόνο
δίπλα σ' ένα φιλέτο τόνο,
να δείχνει φονικά και φλόγες,
τσόντες, πολιτικούς και ρώγες,
ενώ εμείς θα 'χουμε φτάσει
στο σταυροδρόμι του εξήντα
με τα παιδάκια μας στον ώμο,
για να μας δείχνουνε το δρόμο.

Μ. Γκανάς, Στίχοι, Μελάνι

Τί να παίξω στα παιδιά

Η καινούρια σχολική χρονιά ξεκινά με τις δυσκολίες της και κάπως αμήχανα. Τα βλέμματα των παιδιών αποκαλύπτουν τα πάντα, οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι οικογένειες πλέον δεν κρύβονται. Κι αυτά τα μάτια πάντα διεισδυτικά ζητούν να μάθουν από σένα ένα «γιατί»; Τότε μη ξέροντας τι να πεις και τι απαντήσεις ξεκινάς κάπως έτσι τη χρονιά σου…

Τα παιδιά ξέρουν και ζητούν να μάθουν...

Αυτό που σίγουρα δε θα έλεγε είναι: «Λεφτά υπάρχουν…», γιατί…δεν υπάρχουν! Και όταν σου λείπουν τα λεφτά, τότε μάλλον θα σου λείψει και το μέλλον ή μάλλον το καλό μέλλον! Αντιθέτως, δε νομίζω να μην είπε κάτι, αφού, άμα διαβάσει κανείς το ποίημα, τα λέει όλα από μόνο του.
                                                                                                          Άρης Κούρτης, Β1


Κατά τη γνώμη μου, έπρεπε να παραδεχτεί μπροστά στα ερευνητικά μάτια των παιδιών το λόγο για τον οποίο δεν λένε οι μεγάλοι την πλήρη αλήθεια για την πραγματικότητα. Γιατί δεν προσπαθούν να βελτιώσουν τις καθημερινές συνθήκες ζωής; Γιατί συμβιβάζονται με την ανισότιμη μεταχείριση των ανθρώπων, την άνιση κατανομή του πλούτου και την άδικη υποβάθμιση ατόμων και περιοχών;
                                                                                                   Χριστιάνα Μπούχουρη, Β2

Το μέλλον που φτιάχνεται για μας είναι σαν ένα τούνελ χωρίς διέξοδο, από το οποίο δε βγαίνει κανείς εύκολα και όταν αρχίζει να το ακολουθεί βαριές σκέψεις γεμίζει το μυαλό του. Έτσι χαρακτηρίζω εγώ την οικονομική κρίση που περνάμε τώρα. Γι’ αυτά θα ήθελα να μιλήσετε κύριε Σαββόπουλε και να αφήσετε την αμηχανία που νιώθετε.
                                                                                                           Αγγελική Ρίζου, Β2


Ο κύριος Σαββόπουλος νιώθει μια αμήχανη σιωπή, επειδή ξέρει κάποιες άσχημες αλήθειες, έτσι νιώθει ένοχος και αυτός για τον κόσμο, τον οποίο θα παραδώσει στα παιδιά. Κάτι το οποίο θα ήθελα να πει είναι ότι οι άνθρωποι παρόλο που ξέρουν ότι με αυτά που κάνουν ρυπαίνουν το περιβάλλον, συνεχίζουν ακάθεκτοι για μια πιο «άνετη» ζωή.
                                                                                                         Γιώργος Πεπόνης, Β2
                                                                                                          

Ποιητικές δοκιμές...

Άνοιξη Φόνισσα

Είσαι νεράιδα αέρινη
λούζεσαι κάθε βράδυ
στον καταρράκτη
του μαγικού σου κόσμου,
κάτω απ' την πανσέληνο.

Αερικό, υπεράνω πάσης υποψίας,
τριγυρνάς τη νύχτα
χορεύοντας στο λυκόφως.
Πλέκεις την πλεκτάνη σου.

Εποχή του έρωτα
σκορπάς χαρά σαν έρθει η αυγή.
Κοκκινίζεις στα μάγουλα των νέων
και ανθίζεις τα λουλούδια.

Μα σαν ο ήλιος δύσει
και το φεγγάρι μεσουρανήσει,
σαν σκιά του σκότους
καταφέρνεις κάθε βράδυ
να θυσιάζεις στο βωμό σου
άλλη μια φορά την αγάπη.

Νυχτώνει,
κι άλλο "αίμα"
θα χυθεί.
Μαχαιριά.


Φεγγάρι Κόκκινο

Φεγγάρι κόκκινο
σαν το κρασί
μες στο ποτήρι μου.

Το πίνω
γουλιά - γουλιά
να μην τελειώσει γρήγορα.

Αργοσβήνει.
Να κρατούσε αυτή η νύχτα
έναν αιώνα.

Φως της μέρας
ήρθες και μου πήρες
τη στιγμή μου.

Φεγγάρι κόκκινο
γύρνα πίσω
Πότε θα σε ξαναδώ.

Ε.Κ.

Παιδιά ενός "κατώτερου" Θεού...

Εκατομμύρια παιδιά παγκοσμίως ζουν υπό άθλιες και απάνθρωπες συνθήκες. Το βιοτικό επίπεδο στα μέρη όπου ζουν είναι τόσο χαμηλό, ώστε φτάνουν στο σημείο να μην έχουν καν οι οικογένειες τους τα στοιχειώδη αγαθά για την επιβίωσή τους. Σε αντίθεση με τα παιδιά του δυτικού κόσμου, τα οποία ζουν μέσα στην πολυτέλεια και την ανιαρή συνήθεια να βασίζονται μόνο στα υλικά αγαθά, αυτά τα παιδιά, του λεγόμενου ως «τρίτου κόσμου» δεν έχουν καν το δικαίωμα στην υγεία.

Τα παιδιά του δυτικού κόσμου, με καλύτερο επίπεδο ζωής, μπορούν να ζουν ξέγνοιαστα χωρίς την ανησυχία και την ανασφάλεια που νιώθουν τα παιδιά που βιώνουν καθημερινά συνθήκες πολέμου και ανεξέλεγκτης βίας. Tα παιδιά της Ευρώπης έχουν το δικαίωμα και θεωρούν απολύτως φυσιολογικό να έχουν πρόσβαση στην υγεία και την μόρφωση, να έχουν καθημερινά ένα πιάτο φαγητό στο τραπέζι και να παίζουν ανέμελα με τους φίλους τους το απόγευμα. Γκρινιάζουν και κλαίνε, όταν οι γονείς τους αρνούνται να τους πάρουν ένα παιχνίδι, την ώρα που ένα άλλο παιδί στην Αφρική πεθαίνει από ασιτία. Ζητάνε και πολλές φορές απαιτούν από τους γονείς τους πράγματα που για κάποια άλλα παιδιά είναι απλά ένα όνειρο, ζουν σε σπίτια υπερπολυτελή και χρησιμοποιούν το αυτοκίνητο για διανύσουν μια απόσταση λίγων μόλις μέτρων. Πετάνε καθημερινά το φαγητό, το οποίο θα μπορούσε να σιτίσει ένα ολόκληρο χωριό στην Αφρική. Αυτή είναι περίπου η πραγματικότητα και η καθημερινότητα των παιδιών στον ανεπτυγμένο κόσμο.

Σε αντίθεση, τα παιδιά του «τρίτου κόσμου» δεν έχουν καν τα βασικά. Στομάχια βρεφών τουμπανιάζουν από την ασιτία και 10.000 παιδιά κάθε χρόνο χάνουν την ζωή τους από εκρήξεις ναρκών. Η λέξη «ασφάλεια» για πάνω από 2 εκατομμύρια παιδιά που έχασαν την ζωή τους από ένοπλες συγκρούσεις την τελευταία δεκαετία ήταν άγνωστη. Το ίδιο ισχύει και για 6 εκατομμύρια που τραυματίστηκαν, 1 εκατομμύριο που έμειναν ορφανά και 12 εκατομμύρια που έμειναν άστεγα. Εκατομμύρια, εκατοντάδες παιδιά καθημερινά βιώνουν καταστάσεις ακραίας βίας μπροστά στα μάτια τους, βλέπουν τους ίδιους τους τους γονείς να σκοτώνονται χωρίς να έχουν την δυνατότητα να κάνουν κάτι. Το μέλλον τους κρίνεται αβέβαιο και σημαδεύεται ανεπανόρθωτα από το φόβο και την ανασφάλεια, χάνουν το νόημα της ζωής και περνάνε σε μια μοίρα την οποία δεν επέλεξαν εκείνα. Οι λέξεις «ξεγνοιασιά, μόρφωση και υγεία» τους ακούγονται σαν ένα άπιαστο όνειρο, κάτι εξωπραγματικό και πραγματικά δύσκολο να φτάσουν. Όλα τα παιδιά του κόσμου έχουν το δικαίωμα να ζήσουν μια ομαλή παιδική ηλικία...αυτά όμως είναι σαν να γεννήθηκαν, για να περάσουν τα παιδικά τους χρόνια μέσα στην αβεβαιότητα και την δυστυχία του πολέμου.

Πραγματικά ακόμα πιστεύεις πως η ζωή σου δεν σε γεμίζει και πως το να πετάς μια φέτα ψωμί είναι ένα απλό ζήτημα; Πως το να πηγαίνεις σχολείο και να μπορείς να έχεις πρόσβαση στην υγεία είναι κάτι δεδομένο που ισχύει για όλους; ΟΧΙ! Προσπάθησε να το αλλάξεις!

Λευκή Κοντίνη, Γ1